استیون هاوکینگ در کتاب «تاریخچه مختصر زمان» داستانی قدیمی را نقل میکند: دانشمندی درباره جهان سخنرانی میکرد که زنی در میان شنوندگان اصرار کرد جهان روی پشت یک لاکپشت غولآسا قرار دارد. از او پرسیدند آن لاکپشت روی چه چیزی ایستاده و پاسخ داد: «لاکپشت، تا بینهایت.» این همان چیزی است که فیلسوفان «تسلسل بیپایان» مینامند؛ زنجیرهای از ادعاها که هر حلقهاش بر حلقهای از همان جنس تکیه دارد و هیچوقت به زمین سخت نمیرسد.
دیوید اسپرنگ، بنیانگذار و مدیرعامل مشترک صندوق Runway Growth Capital، میگوید وقتی به ساختار عظیم در حال ساختِ هوش مصنوعی نگاه میکند، همین تصویر به ذهنش میآید، چون منطق آن دقیقاً همین شکل را گرفته است: ارزشگذاریها پشتوانه استقراض میشوند و استقراض ظرفیت میسازد. آن ظرفیت بعداً به مدرکی تبدیل میشود که نشان میدهد ارزشگذاریها درست بودهاند؛ پس هر ادعا روی ادعای زیرین خود میایستد.
به گفته او در طول یک سال گذشته، سهم بزرگتری از این ساختمان عظیم روی بدهی میچرخد، نه سهام. و در تجربه او، همین نقطه عبور، لحظهای است که حباب تلکام به تاریخی مرتبط تبدیل میشود؛ چون بدهی میتواند نحوه پایان یافتن این داستانها را تغییر دهد.
تا همین اواخر، ساخت زیرساخت هوش مصنوعی عمدتاً داستانی با تأمین مالی سهامی بود و سرمایهگذاری خطرپذیر به سطوح بیسابقهای رسیده بود. دادههای Crunchbase نشان میدهد سرمایهگذاری خطرپذیر جهانی در سه فصل اول سال ۲۰۲۶ به ۶۷۹ میلیارد دلار رسید؛ بالاترین رقم ثبتشده برای این بازه. شرکتهای هوش مصنوعی تنها در فصل سوم ۱۰۲ میلیارد دلار جذب کردند که حدود ۶۴ درصد کل سرمایه خطرپذیر جهان در آن فصل را تشکیل میدهد. رقم بیسابقه ۲۷ شرکت در همین فصل دورهای یک میلیارد دلاری یا بیشتر جذب کردند که مجموعاً حدود یکسوم آن رقم را میسازند.
تأمین مالی سهامی ریسکهای بزرگی دارد، اما برخلاف بدهی معمولاً تعهد بازپرداخت ثابت تحمیل نمیکند. وقتی سرمایهگذاریها کمبازده میشوند، سرمایهگذاران سهامی زیان را از طریق کاهش ارزشگذاری جذب میکنند و شرکتها انعطاف بیشتری برای پیگیری استراتژی بلندمدت خود نگه میدارند.
اما حالا بدهی با حجم سنگین از راه رسیده است. متا اکتبر گذشته ۳۰ میلیارد دلار اوراق قرضه فروخت که یکی از بزرگترین فروشهای بدهی شرکتی در تاریخ است، سپس در آوریل برای ۲۵ میلیارد دلار دیگر بازگشت و بنا بر گزارشها سرمایهگذاران بار دوم غرامت بیشتری طلب کردند. آمازون، آلفابت و اوراکل هم هر یک دهها میلیارد دلار وام گرفتهاند. مجتمع عظیم دادهمرکز متا در لوئیزیانا با اوراق قرضه ۲۷ میلیارد دلاریِ بیسابقهای تأمین شد که یک شریک در سرمایهگذاری مشترک منتشر کرد، نه خود متا. مورگان استنلی پیشبینی میکند شرکتهای بزرگ هوش مصنوعی و ابری تا سال ۲۰۲۸ حدود سه تریلیون دلار در زیرساخت خرج کنند که تنها حدود نیمی از آن از جریان نقدی خودشان تأمین میشود. باقی باید از جایی بیاید و به گفته اسپرنگ، آن جا بهطور فزاینده بازار اوراق و اعتبارات خصوصی است.
او نسخه قبلی همین ماجرا را از ردیف اول تماشا کرده است؛ ابتدا در اواخر دهه ۱۹۹۰ بهعنوان سرمایهگذار خطرپذیر و از آن پس بهعنوان وامدهنده به شرکتهای فناوری در مرحله رشد. تلکام مبالغ حیرتآوری را بر پایه پیشبینی تقاضایی وام گرفت که بارها تکرار میشد و کمتر کسی آن را بررسی میکرد: همان ادعای معروف که ترافیک اینترنت هر ۱۰۰ روز دو برابر میشود.
در واقعیت ترافیک حدوداً سالی یک بار دو برابر میشد؛ رشدی خیرهکننده، اما کسری از آنچه استقراضها فرض کرده بودند. تا سال ۲۰۰۲ بخش تلکام حدود یک تریلیون دلار بدهی روی دوش داشت که رئیس کمیسیون ارتباطات فدرال آمریکا در کنگره گفت بخش بزرگی از آن هرگز بازپرداخت نخواهد شد، و ورلدکام وارد بزرگترین ورشکستگی تاریخ آمریکا در آن زمان شد.
بخش بزرگی از فیبرهایی که این صناعت کشید سالها خاموش ماند و در نهایت خریدارانی که در فرایند ورشکستگی آنها را به کسری از قیمت خریدند، در خلال یک دهه بازسازی و ادغامهای خصوصی که کل ساختار مالکیت را از نو چید، آنها را به کار انداختند. بعضی شرکتها از این فرایند جان سالم به در بردند و بسیاری نه.
روایت تقاضا
آن پژواکی که بیش از همه اسپرنگ را نگران میکند، روایت تقاضاست. نسخه امروزی میگوید دادهمرکزها عملاً پیش از ساخته شدن اجاره میشوند و تنها اشتباه واقعی، ساختن کمتر از نیاز است. این ممکن است درست از آب دربیاید، اما با همان یکدستی و اطمینانی تکرار میشود که پیشبینی ترافیک در سال ۱۹۹۹ داشت، و بخش بزرگی از آن بر پیشبینیهای خودِ شرکتهای سازنده تکیه دارد. چیزی که در ماههای اخیر تغییر کرده این است که سرمایهگذاران شروع کردهاند به طلبیدن پاسخ.
انتروپیک حالا شرکت سهامی عام است و وقتی شرکتهایی در این مقیاس هر فصل نتایج مالی منتشر میکنند، سرمایهگذاران میتوانند داستان تقاضا را با اعداد حسابرسیشده بسنجند.
بعضی ممکن است بهدرستی استدلال کنند که این مقایسه نادرست است و بزرگترین وامگیرندگان شاید از سودآورترین بنگاههای تاریخ باشند، با جریانهای نقدی که اپراتورهای تلکام هرگز به آن نزدیک نشدند. چند شرکت هوش مصنوعی هم به نظر میرسد سریعتر از هر کسبوکار پیش از خود به مقیاس درآمدی میرسند.
و اینترنت واقعاً همه چیز را تغییر داد، همانطور که ترافیک واقعاً از راه رسید. همه اینها میتواند درست باشد و هیچکدام به پرسشی که اسپرنگ معتقد است هر وامدهنده باید بپرسد پاسخ نمیدهد: آیا نقدینگی در همان زمانی میرسد که بدهی میطلبد؟ سهام عموماً میتواند زمانبندی غلط را تحمل کند، اما بدهی نمیتواند؛ و وقتی پول قرضگرفتهشده ظرفیت را سریعتر از درآمد لازم برای خدمتدهی به آن بسازد، به نظر او اصلاح از مسیر بازسازی ساختار مالی میآید، نه از مسیر کاهش آرام ارزشها.
درسهای ماندگار
هیچکدام از اینها پیشبینی این نیست که ساخت هوش مصنوعی باید مثل تلکام تمام شود. به نظر اسپرنگ ماندگارترین درس حباب تلکام به ساختار سرمایه مربوط بود؛ همان چیزی که تعیین کرد وقتی تقاضا بالاخره به ظرفیت رسید — مدتها پس از آنکه خود فناوری حقانیتش اثبات شده بود — چه کسانی هنوز سرپا بودند. او سالها استدلال کرده که شرکتهای در حال رشد بیش از حد از بدهی میترسند و همچنان به آن باور دارد، اما این استدلال همیشه مشروط بوده است.
بدهی به وامگیرندگانی خدمت میکند که تعهداتشان متناسب با درآمدی است که میتوانند ببینند، و به وامدهندگانی که بنیادها را زیر میگذارند نه روایتها را؛ و با بقیه سختگیرانه برخورد میکند. به باور او، استقراض انباشته زیر رونق هوش مصنوعی با همین معیار سنجیده خواهد شد. ممکن است همه فرضهای این برج درست از آب دربیاید، اما آنچه او بار قبل یاد گرفت این بود که وقتی سرمایهگذاران میپرسند لاکپشتها روی چه ایستادهاند، بهندرت تا رسیدن به چیزی سخت متوقف میشوند.